Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava iz Sarajeva je javna naučna ustanova koja se bavi istraživanjem zločina protiv mira, zločina genocida i drugih teških povreda međunarodnog prava sa historijskog, pravnog, sociološkog, kriminološkog, ekonomskog, demografskog, psihološkog, politikološkog, kulturološkog, medicinskog, ekološkog i drugih aspekata od značaja za cjelovito naučno istraživanje zločina.

Institut je formiran 4. septembra 1992. na osnovu Uredbe sa zakonskom snagom Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine (“Službeni list Republike Bosne i Hercegovine”, broj 16/92), koja je potvrđena na sjednici Skupštine Republike Bosne i Hercegovine, 1. juna 1994 (“Službeni list Republike Bosne i Hercegovine”, broj 13/94). Sjedište Instituta je u Sarajevu. Institut je članica Univerziteta u Sarajevu.

Djelatnost Instituta usmjerena je naročito na istraživanje:

• Planiranja, pripremanja, započinjanja i/ili vođenja agresorskog rata ili rata kojim se krše međunarodni ugovori, sporazumi ili garancije ili učestvovanje u nekom zajedničkom planu ili zavjeri za izvršenje bilo kog od navedenih djela;
  
• Povreda ratnih zakona i ratnih običaja; ubistvo, zlostavljanje ili odvođenje na prinudni rad ili za koji drugi cilj civilnog stanovništva okupirane teritorije ili u okupiranu teritoriju; ubistvo ili zlostavljanje ratnih zarobljenika ili lica na umoru; ubijanje talaca; pljačkanje javne ili privatne imovine; namjerno razaranje gradova ili sela ili pustošenje neopravdanim vojnim potrebama;
• Genocida, zločina protiv čovječnosti, ratnih zločina protiv civilnog stanovništva; ratnih zločina protiv ranjenika i bolesnika; ratnih zločina protiv ratnih zarobljenika; organizovanja grupa za podsticanje na izvršavanje genocida, zločina protiv čovječnosti i ratnih zločina; protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja; protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na bojištu; upotrebe nedozvoljenih sredstava borbe; povreda parlamentara; surovo postupanje sa ranjenicima, bolesnicima i ratnim zarobljenicima; neopravdano odlaganje repatrijacije ratnih zarobljenika; uništavanja kulturnih i historijskih spomenika; podsticanja na agresorski rat; zloupotreba međunarodnih znakova; rasne i druge diskriminacije; zasnivanje ropskog odnosa i prevoz lica u ropskom odnosu; međunarodni terorizam; ugrožavanje lica pod međunarodnom zaštitom; uzimanje talaca, kao i druge teške povrede pravila međunarodnog prava.

U tom cilju Institut posebno:

• utvrđuje mjesto i vrijeme izvršenja zločina;
• utvrđuje okolnosti pod kojima je zločin izvršen;
• utvrđuje kategorije, status i broj žrtava, te oblike zločina i način izvršenja zločina;
• u granicama svojih naučnih mogućnosti nastoji identificirati ideologe, organizatore, podstrekače, pomagače, saradnike, naredbodavca i izvršioce zločina;
• formira evidenciju uništenih i oštećenih spomenika kulture, privrednih i drugih objekata sa iskazivanjem približne vrijednosti štete;
• prikuplja, sređuje i čuva dokumentaciju o zločinima;
• dostavlja nadležnim državnim organima prijedloge sa dokumentacijom radi krivičnog gonjenja izvršilaca zločina;
• objavljuje rezultate istraživanja zajedno sa dokumentacijom, po potrebi, i na više jezika i, u vezi s tim, organizuje vlastitu izdavačku djelatnost.

Institut posebno radi na:

• konceptualizaciji i izradi naučnoistraživačkih projekata, kao naučne osnove organizovanja i realizacije naučnih istraživanja zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava;
• permanentno i kontinuirano primjenjuje postojeće naučne metode i metode prikupljanja podataka u procesu naučnog istraživanja, posebno provjerava njihovu prodornost i pouzdanost u stjecanju naučnog saznanja, čime ih istovremeno i provjerava u pogledu adekvatnosti u odnosu na predmet istraživanja, što je u neposrednoj funkciji razvoja naučne metodologije istraživanja zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava;
• pružanju naučne i stručne pomoći istraživačima u istraživanju ove oblasti;
• razvijanju odgovarajuće saradnje sa naučnim i stručnim ustanovama u zemlji i inozemstvu;
• objavljivanju naučnih i stručnih radova;
• organiziranju naučnih skupova, savjetovanja, diskusija i predavanja o pojedinim naučnim i stručnim pitanjima iz općeg djelokruga rada Instituta i srodnih djelatnosti;
• učestvovanju na naučnim skupovima, savjetovanjima, diskusijama i predavanjima u zemlji i inozemstvu;
• obezbjeđivanju materijalnih sredstava za naučnoistraživački rad, za prikupljanje podataka o zločinima protiv čovječnosti i međunarodnog prava, izdavačku djelatnost, materijalno-tehnička sredstva i druge potrebe Instituta.

U cilju efikasnije realizacije naučnoistraživačke djelatnosti i drugih aktivnosti koje prate ovu oblast, u Institutu djeluju sljedeće organizacione jedinice:

• za naučnoistraživački rad
• za prikupljanje činjeničnih i empirijskih podataka o zločinima;
• za dokumentaciju i analizu (arhiv, analitička obrada podataka, biblioteka, izdavačka djelatnost);
• za opće, pravne i finansijske poslove.

Institut ima svojstvo pravnog lica.

Institut može organizovati svoje jedinice kao centre u drugim mjestima na teritoriji Bosne i Hercegovine i u inozemstvu. Podaci kojima raspolaže Institut dostupni su javnosti pod uvjetima utvrđenim Pravilima Instituta. Državni organi, ustanove, preduzeća i druga pravna lica, kao i građani dužni su da Institutu na njegov zahtjev dostaviti podatke i obavješenja od interesa za rad Instituta. Institut sarađuje sa pravnim i fizičkim licima u Bosni i Hercegovini i inozemstvu. Organi upravljanja i rukovođenja, kao i stručni organi, u Institutu su: Upravni odbor, direktor i Naučno vijeće.

Članovi Upravnog odbora su:

• Prof. dr. Ismet Dizdarević, predsjednik
• Matija Lapenda, član
• Mr. Rasim Halilagić, član
• Dr. Bećir Macić, član
• Ešref Aličković, član

Članovi Naučnog vijeća su:

• Prof. dr. Smail Čekić, predsjednik
• Dr. Bećir Macić, član
• Doc. dr. Rasim Muratović, član
• Dr. Fikret Bečirović, član
• Mr. Sabahudin Šarić, član.

Osnovni opći akt Instituta su Pravila.

Osnivač daje saglasnost na Pravila Instituta i usvaja izvještaj o radu Instituta. Pravila Instituta, pored odredaba utvrđenih Uredbom sa zakonskom snagom o ustanovama, sadrže naročito odredbe o: odnosu Instituta prema državnim organima, odgovarajućim međunarodnim organizacijama, pravnim i fizičkim licima, uvjetima pod kojima su javnosti dostupni podaci kojima raspolaže Institut i o načinu objavljivanja rezultata svog istraživanja, imenovanju članova Naučnog vijeća i dr.

Nadzor nad zakonitošću rada Instituta vrši Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta.

Kadrovi, prostor, materijalno-tehnička i finansijska sredstva

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu je formiran i počeo s radom u teškim uvjetima agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. U toj situaciji ustanova se suočila sa najozbiljnijim problemima kadrova, prostorija i materijalno-tehničkih i finansijskih sredstava. U Bosni i Hercegovini u tom periodu nije bilo dovoljno potrebnih naučno kompetentnih istraživača u oblasti istraživanja zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava.

Dakle, na početku svog rada Institut se suočio sa izrazitim kadrovskim deficitom u kvantitativnom, ali i kvalitativnom smislu. Time je Institut doveden u situaciju da posebnu pažnju posveti otkrivanju i identifikovanju određenog broja naučnih kadrova, odgovarajućeg profila i određenih svojstava i karakteristika, polazeći od činjenice da se radi o istraživanju izrazito složenih i vrlo osjetljivih društvenih pojava, problema i predmeta istraživanja, koji zahtijevaju ne samo naučne i stručne kompetencije istraživača već i potrebne ljudske osobine i karakteristike, kao što su poštenje – ljudsko i naučno, odgovornost, dobronamjernost, dobrodušnost, razumijevanje, uvažavanje, tolerancija, tačnost, istinitost, preciznost, iskrenost i moralne kvalitete i ljudske vrijednosti na osnovu kojih se jasno može razlikovati dobro od zla, poštenje od nepoštenja, istina od laži, drugim riječima posebno se posvećuje pažnja, pored odgovornosti u naučnom poslu, i etici istraživačâ.

Rješavajući navedene i druge probleme vezane za naučne radnike istraživače, Institut je, prije svega, u skladu sa pozitivnim zakonskim propisima, omogućio angažovanje potrebnog broja naučnika istraživača, koji su dodatno educirani i koji su i sami savjesno i odgovorno radili na vlastitoj edukaciji. Ovo je potrebno navesti iz razloga što agresija i rat predstavljaju najsloženije društvene pojave u kojima dolazi do enormno velikog broja ljudskih žrtava i razaranja materijalnih dobara, pri čemu, nažalost, neizbježno dolazi i do velikog broja zločina, uključujući i genocid, naročito nad civilnim stanovništvom, koji zahtijevaju posebna i specifična (sa)znanja, koja se ne mogu steći kroz jedan vid i oblik formalnog obrazovanja u okviru jedne nauke, odnosno naučne discipline, već istraživač mora imati u vidu ove i druge specifičnosti i njihove razuđenosti po raznim i različitim naukama i naučnim disciplinama, koji tako posmatrani zahtijevaju indukciju, sintezu i integraciju u osnove jednog interdisciplinarog, pa čak i multidisciplinarnog pristupa istraživanju. Početni sastav i struktura stalnih naučnika istraživača – zaposlenika Instituta sveli su se na četiri čovjeka, od kojih su dva doktori i dva magistri društvenih nauka. Specifičnost predmeta istraživanja ogleda se i u činjenici što su naučnici istraživači istovremeno i žrtve zločina, te je zbog toga bilo nužno angažovanje jednog broja naučnika istraživača sa fakulteta Univerziteta u Sarajevu, koji su specijalisti, znalci i stručnjaci u okviru svojih nauka i naučnih disciplina, a koje je Institut stalno, odnosno povremeno angažovao u svojstvu saradnika u zavisnosti od prirode i karaktera pojave, odnosno predmeta istraživanja.

Nakon deceniju i po rada Institut je formirao potpuno jasnu sliku o potrebnom aktuelnom broju kadrova, odgovarajućih profila, što se može označiti kao stanje kadrovskih potreba, pri čemu Institut ima jasnu viziju stretegije vlastitog razvoja, polazeći od pojava – predmeta istraživanja, njihove rasprostranjenosti, trajanja, obima i intenziteta, u čemu se posebna pažnja posvećuje pravovremenom otkrivanju, identifikaciji, selekciji i izboru mladih istraživača koji se angažuju na pojedinim naučnoistraživačkim projektima, kako bi stekli odgovarajuća i potrebna istraživačka iskustva kroz istraživačku praksu. Istraživačka praksa je komponenta edukacije mladih istraživača u stjecanju naučnih zvanja magistara i doktora nauka u oblasti istraživanja holokausta, genocida i drugih oblika zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava.

Na Institutu u stalnom radnom odnosu je zaposleno 26 radnika, od čega četiri doktora društvenih nauka i četiri magistra društvenih nauka, zatim četiri stručna saradnika – istraživača, šest sa visokom stručnom spremom, te jedan sa višom, četiri sa srednjom, dva pripravnika sa visokom stručnom spremom i jedan KV radnik.

U strukturi stalnih spoljnih saradnika angažovano je pet doktora nauka i pet magistara društvenih nauka.

Strukturu spoljnih povremenih saradnika čini širok krug vrlo poznatih i afirmisanih naučnih radnika istraživača, koji se angažuju povremeno i privremeno u skladu sa zahtjevima naučnoistraživačkih projekata i svojstvima i karakteristikama naučnih istraživanja. Naročito se posebna pažnja posvećuje izgrađivanju stalne intervjuersko-anketarske mreže terenskih istraživača za potrebe empirijskih naučnih istraživanja, čiji broj oscilira, imajući u vidu masovnost pojava istraživanja i orijentaciju na pribavljanje podataka potpunim posmatranjem, što zahtijeva angažovanje i po nekoliko desetina, pa i stotina terenskih istraživača. Uključivanje i angažovanje terenskih istraživača determiniraju svojstva i odredbe pojave – predmeta istraživanja, prostora, vremena, materijalno-tehničkih i finansijskih sredstava, prethodnog pozitivnog istraživačkog iskustva, a u vezi sa čim je uvijek nužno neophodna njihova prethodna priprema kroz realizaciju određenih programa obuke terenskih istraživača. Svakako, ne treba izgubiti iz vida i činjenicu da, pored brojnih i afirmisanih domaćih naučnika istraživača, na Institutu u statusu spoljnih saradnika – eksperata naučnika istraživača je angažirano tokom cijelog perioda dosadašnjeg rada i razvoja Instituta, od kojih ovom prilikom navodimo doajena iz oblasti istraživanja holokausta i genocida pokojnog prof. dr. Erica Markusena.

Pored najsloženijih i najznačajnijih problema, a to su problemi u vezi sa kvalifikovanim i naučno kompetentnim kadrovima, Institut je, od svog formiranja, imao i evidentne probleme sa adekvatnim prostorom, opremom, materijalno-tehničkim i finansijskim sredstvima. U periodu od 1992. do 1998. Institut je bio privremeno smještan u okviru prostora SDP-a Bosne i Hercegovine i nešto kasnije u dijelu prostora zgrade Arhitektonskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu. Od 1998. do 2007. Institut je, također, bio privremeno smješten u dijelu poslovnih prostorija Općine Stari Grad Sarajevo. Od 2007. Institut je, zahvaljujući razumijevanju Vlade Federacije Bosne i Hercegovine, dobio vlastiti prostor, odnosno poslovnu zgradu, koja se priprema za adaptiranje, a bit će u funkciji prirode djelatnosti i ostvarivanja svrsishodnog, upotrebljivog i primjenjivog naučnog rada Instituta.

Adaptacija i rekonstrukcija postojećeg objekta zahtijeva i snabdijevanje i opremanje Instituta najsavremenijom informaciono-tehničko-tehnološkom i kancelarijskom opremom i materijalima, kao i modernizovanje odgovarajuće biblioteke i arhiva Instituta.

Finansijska sredstva za osnovnu djelatnost Instituta osigurava osnivač – Skupština, odnosno Vlada Kantona Sarajevo, iz kojih se obezbjeđuje i dio sredstava za Univerzitet u Sarajevu, čiji je Institut organizaciona jedinica. Imajući u vidu činjenicu da se osnovna djelatnost Instituta artikuliše u polju naučnih istraživanja holokausta, genocida i drugih oblika zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, pri čemu Institut nema mogućnosti da kroz druge oblike rada (naprimjer obrazovanje) osigura dodatna i vlastita finansijska sredstva, a za naučna istraživanja, posebno tipa empirijskih istraživanja, koja zbog svojstava masovnosti, razmjera, rasprostranjenosti, trajanja i potrebe potpunog posmatranja zahtijevaju znatno veća finansijska sredstva, neophodno je da osnivač osigura posebna i dodatna znatno veća finansijska sredstva koja bi se koristila u realizaciji naučno-empirijskih istraživanja.

Svjesni činjenice da živimo u vremenu u kojem je neophodno konstatovati i utvrditi istinu i gledati u budućnost, neopterećeni prošlošću, to opterećuje bilo kakvu eventualnu dodatnu angažovanost nekih subjekata društva u osiguravanju dodatnih finansijskih sredstava u ulozi potencijalnih naručilaca istraživanja. Također, taj prostor i problem finansijskih sredstava, nažalost, pokušavaju iskoristiti neka udruženja koja se predstavljaju kao kompetentni institucionalni istraživački subjekti, a koji se bave kvaziistraživanjima i manipulativnim istraživanjima, predstavljajući javnosti (domaćoj i međunarodnoj) svoju istinu, koja ne odgovara realnom stanju stvari, a čiji rezultati koriste se i jedino mogu koristiti u dnevno-političke i politikantske svrhe. Duboko svjesni navedenih činjenica, Institut, a posebno osnivač Instituta, kao i određeni državni subjekti, trebaju osigurati dodatna finansijska sredstva, posebno za naučno-empirijska istraživanja, kojima će se, uz primjenu naučnih metoda, u procesu stjecanja naučnog saznanja, doći do naučne istine, koja će adekvatno i blagovremeno biti predstavljena domaćoj i međunarodnoj, naučnoj, stručnoj, političkoj i općoj javnosti.

OSTALE AKTIVNOSTI

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, kao i njegovi saradnici učestvovali su na brojnim domaćim i međunarodnim naučnim i drugim skupovima, i tako doprinijeli kvalitetu rada domaćih i međunarodnih pravnih i drugih institucija koje se bave pitanjima ljudskih prava i sloboda i problemima njihovog ostvarivanja. To je svakako povezano i prožeto sa prirodom osnovne djelatnosti Instituta.

Pošto se radi o brojnim, raznovrsnim i složenim samostalnim i zajedničkim aktivnostima i akcijama Instituta, u ovom času teško ih je sve navoditi, opisivati i objašnjavati, te ćemo se ograničiti navođenjem samo nekoliko njih.

Saradnici Instituta su, između ostalog, učestvovali u izradi Narodne tužbe (Actio popularis) protiv Butrosa Butrosa Galija i Jasušija Akašija, koja je usvojena na sastanku predstavnika žrtava agresije i genocida, septembra 1995. u Sarajevu.

Ovaj dokument poslat je Organizaciji UN-a – Generalnoj skupštini i Savjetu sigurnosti, svim vladama članicama OUN, Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju – Hag, Stalnom tribunalu naroda – Rim i Tribunalu o bivšoj Jugoslaviji – Bern.^[1]

Institut je učestvovao i u izradi Narodne tužbe (Actio popularis) protiv Slobodana Miloševića, koja je, zajedno sa Središnjicom za genocid i ratne žrtve Hrvatskog žrtvoslovnog društva (Zagreb), usvojena u Zagrebu 10. novembra 1995. Tužba je podignuta protiv Slobodana Miloševića, kako se navodi, jer je “od dolaska na vlast započeo sa pripremama za rat i nasilje, te započeo Agresivan rat protiv Hrvatske i Bosne i Hercegovine”, zbog čega se odlučno zahtijeva “da sudac Richard Goldstone, glavni tužitelj Međunarodnog suda za ratne zločine u bivšoj Jugoslaviji, otvori istragu i podigne optužnicu s nalogom za hapšenje Slobodana Miloševića kao velikog ratnog zločinca”.^[2]

Predstavnici Instituta su sa svojim prilozima učestvovali i u radu Svjetske konferencije o ljudskim pravima u Beču u organizaciji Ludvig Bolcman-instituta za ljudska prava i Konferenciji o genocidu u Bosni i Hercegovini (održana od 16. do 20. aprila 1993. u New Yorku). Institut je doprinio uspješnom radu nevladinog Stalnog suda naroda, nasljednika čuvenog Raselovog suda, sa sjedištem u Rimu, koji je o počinjenim zločinima u bivšoj Jugoslaviji pripremio i 1995. godine održao dvije posebne javne sjednice, zapravo javna suđenja u Bernu (17-20. februar 1995) i Barceloni (7-11. decembar 1995).

U Presudi Stalnog tribunala naroda (The Permanent People’s Tribunal) od 11. decembra 1995, koja se, uglavnom, temelji na rezultatima istraživanja Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, konstatovano je, pored ostalog, da je “Savezna Republika Jugoslavija (Srbija i Crna Gora) odgovorna za (..) Agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu….”. U ovom značajnom dokumentu ukazano je na odgovornost Savezne republike Jugoslavije za “intervenciju u poslove koji su u nadležnosti unutrašnje jurisdikcije Republike Bosne i Hercegovine i Republike Hrvatske, te zločine genocida nad muslimanskim stanovništvom Bosne”.Također, u Presudi se navodi da je“samoproglašena Republika bosanskih Srba odgovorna za (…) zločine genocida nad muslimanskim stanovništvom Bosne”.

Po toj Presudi Republika Hrvatska je odgovorna za “Agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu i zločin genocida nad muslimanskim stanovništvom Bosne”, te kolaboracionisti Hrvatske u Bosni i Hercegovini -“samoproglašena Republika Herceg-Bosna je odgovorna za (…) zločine genocida nad muslimanskim stanovništvom Bosne”.^[3]

Na Institutu se realizuju predavanja studentima Univerziteta u Sarajevu (različitih fakulteta i godina studija) o naučno-teorijskim i drugim problemima i pitanjima i rezultatima dosadašnjih istraživanja holokausta, genocida i drugih oblika zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava. Navedena predavanja zahtijevaju angažman profesora i istraživača iz različitih nauka i naučnih disciplina, što ukazuje na interdisciplinarnost i multidisciplinarnost u pristupu proučavanja istraživanja i naučne analize veoma složenih društvenih fenomena. Pored toga, u cilju stjecanja potpunih saznanja o razmjerama holokausta i genocida i formiranja predstave o svim oblicima zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Institut je, u okviru predavanja, omogućio i učešće neposrednih žrtava svjedoka navedenih zločina.

Sastavni dio predavanja su i vježbe, kroz koje je, pored ostalog, studentima omogućen obilazak i posjećivanje značajnih mjesta masovnih zločina. ^[1] GENOCID U BOSNI I HERCEGOVINI 1991-1995. Zbornik radova Međunarodnog kongresa za dokumentaciju genocida u Bosni i Hercegovini 1991-1995, održanog u Bonu od 31. augusta do 4. septembra 1995. godine, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo 1997, str. 747-753.

^[2] Isto, str. 763-764.

^[3] Isto, str. 755-761.